Dil Bilgisi Kavramları

Kelimede ünlülerin ya hep kalın ya hep ince olması. İstisnalar: anne, kardeş, elma; -yor, -ken, -leyin, -ki ekleri.

Düz ünlüden sonra düz; yuvarlak ünlüden sonra dar-yuvarlak veya geniş-düz ünlü gelmesi.

Ünlüyle başlayan ek alınca ikinci hecedeki dar ünlünün düşmesi: ağız → ağzı, burun → burnu, oğul → oğlu.

a/e ile biten fiile -yor gelince ünlünün daralması: başla → başlıyor, ye → yiyor.

p, ç, t, k'nin ünlüyle başlayan ek alınca b, c, d, ğ'ye dönüşmesi: kitap → kitabı, ağaç → ağacı.

Sert ünsüzden (FıSTıKÇı ŞaHaP) sonra c, d, g'nin ç, t, k'ye dönüşmesi: kitapçı, yurtta, sokakta.

Bazı kelimelerde ek alınca ünsüzün ikizleşmesi: hak → hakkı, his → hissi, zan → zannetmek.

İki ünlü yan yana gelmesin diye araya giren y, ş, s, n: masaya, ikişer, kapısı, evine.

Yapım eki yeni kelime türetir (gözlük). Çekim eki anlamı değiştirmeden görev kazandırır (gözler, gözü).

i- fiilidir. İsim soylu kelimeleri yüklem yapar (öğretmendir) ve basit zamanlı fiilleri birleşik zamanlı yapar.

Geniş zaman (-dır), hikâye (-idi), rivayet (-imiş), şart (-ise). Örn. hastaydı, gelecekmiş.

-ma, -ış, -mak: okuma, yürüyüş, gitmek. Fiilden türeyip isim gibi kullanılır.

-an, -ası, -maz, -ar, -dık, -acak, -mış: gelen misafir, okunacak kitap.

-ıp, -arak, -ınca, -madan, -ken, -dıkça, -alı, -a...-a, -maksızın: koşarak geldi, görünce sevindi.

Yüklem ve özne. Yardımcı öğeler: nesne, dolaylı tümleç, zarf tümleci (edat tümleci).

Yükleme kim? veya ne? sorusu sorulur: 'Çocuk koştu.'

Belirtili: neyi, kimi? (Kitabı okudu). Belirtisiz: ne? (Kitap okudu).

-e, -de, -den hâl ekli öğe; nereye, nerede, nereden, kime, kimde, kimden sorularıyla bulunur.

Yüklemin zamanını, durumunu, miktarını, yönünü bildirir: ne zaman, nasıl, ne kadar, niçin.

Yüklemi çekimli fiil: fiil cümlesi. Yüklemi isim soylu (ek fiil almış): isim cümlesi.

Yüklem sonda: kurallı. Yüklem sonda değil: devrik. Yüklemi olmayan: eksiltili.

Nesne alabilen fiil geçişli (okumak); nesne alamayan geçişsiz (uyumak).

Öznesi belli olmayan, -ıl, -ın eki almış fiil; sözde özne bulunur: 'Kapı açıldı.'

Dönüşlü: iş öznenin kendisine döner (giyindi). İşteş: iş birlikte/karşılıklı yapılır (-ış: tartıştılar).

Haber: -di, -miş, -yor, -ecek, -r. Dilek: istek (-e), şart (-se), gereklilik (-meli), emir.

Yeterlilik (-ebil), tezlik (-ivermek), sürerlik (-e gelmek, -e durmak), yaklaşma (-e yazmak).

Bağlaç ayrı yazılır, çıkarılınca cümle bozulmaz (Sen de gel). Hâl eki bitişik yazılır (Evde kal).

Bağlaç ayrı (Duydum ki gelmişsin). İlgi/sıfat yapan -ki bitişik (evdeki, yarınki).